Νικόλαος Γύζης

Ο Νικόλαος Γύζης (1842-1901) θεωρείται, μαζί με τον ομότεχνο φίλο του Νικηφόρο Λύτρα (1832-1904), από τους βασικότερους εκπροσώπους της λεγόμενης Σχολής του Μονάχου. Το 1876, την εποχή δηλαδή που τα ακαδημαϊκά ήθη στο Παρίσι τάραζε η δεύτερη ομαδική έκθεση των Ιμπρεσιονιστών, εκείνος βρισκόταν εκεί. Ωστόσο, ακριβώς όπως κι ο Λύτρας, γύρισε την πλάτη στον ιμπρεσιονισμό και επέστρεψε στο Μόναχο προκειμένου να αναζητήσει το πολύ προσωπικό του αισθητικό όραμα. Η ηθογραφική του παραγωγή, συγγενής εν πολλοίς με εκείνη του Λύτρα, διαφέρει από αυτήν στον αφηγηματικό παλμό, αλλά επίσης μακράν διαφέρει από τον γενικότερο συρμό της εποχής. Η δική του ηθογραφία γίνεται φανερό ότι είναι προϊόν μιας βασανιστικής πνευματικής διαδικασίας: ο Γύζης, με το αθωότερο των βλεμμάτων, ανακαλύπτει τον κόσμο από την αρχή. Συγκεντρώνεται με πρωτοφανή ζεστασιά στις λεπτομέρειες των πραγμάτων και αφηγείται το θέμα του με παραδειγματική ευαισθησία -θα τολμούσε κανείς να πει: σχεδόν με πόνο. Επειδή προσεγγίζει το ανέγγιχτο του θαύματος της ζωής με φιλοσοφικό θαυμασμό και απορία. Δι' αυτής της διαδικασίας η ηθογραφία του αποκτά, τόσο στις επιμέρους λεπτομέρειες των πινάκων του όσο και στα σύνολα, μια ακριβή συμβολική αξία που υπερβαίνει τη σύγχρονή του συγκυρία. Από εδώ ο Γύζης πέρασε, υπό την επίδραση του ευρωπαϊκού Συμβολισμού -και δη της γερμανικής εκδοχής του γραφιστικού Jugendstil-, στο δικό του προσωπικό, ονειρικό κόσμο των αλληγοριών και του ιδεαλισμού. Δεν είναι τυχαίο. Η ματιά του στον κόσμο στην ουσία υπήρξε πάντοτε η ίδια. Μια ματιά καλλιεργημένη από την ιδέα της ωραιοποιημένης ελληνικότητας που προωθούσε ο γερμανικός ρομαντισμός και έτρεφε σταθερά η νοσταλγία του ίδιου για την πατρίδα. Στα ιδεαλιστικά έργα του, κατά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα του, ο ώριμος Γύζης παραπέμπει σε ένα σύμπαν που δεν είναι του κόσμου τούτου: το κατοικούν μυστηριώδεις γυναικείες μορφές, το κατοικεί η αχλύ μιας ενόρασης κάποτε αγγελικής κάποτε δαιμονικής. Αυτός ο μεγάλος καλλιτέχνης που δοκίμα